MUSIC DIRECTORS

సంగీత దర్శకుడు ‘సి.ఆర్. సుబ్బరామన్’

సంగీత దర్శకుడు ‘మిక్కీ.జె.మేయర్’

సంగీత దర్శకుడు ‘మాధవపెద్ది సురేష్’

సంగీత దర్శకుడు సుసర్ల దక్షిణామూర్తి మృతి

అయిదున్నర దశాబ్దాల క్రితం ‘సంతానం’ (1955) చిత్రం కోసం ఘంటసాల పాడిన ‘చల్లని వెన్నెలలో చక్కని కన్నె సమీపములో…’ పాట ఇప్పటికీ మనసు దోచే మధుర గీతం. అదే చిత్రం ద్వారా లతా మంగేష్కర్‌ పాడిన తొలి తెలుగు సినీగీతం ‘నిదురపోరా తమ్ముడా…’ మనసును తడి చేసే మంచి పాట! ఒరియా గాయకుడు రఘునాథ్‌ పాణిగ్రాహి ‘ఇలవేలుపు’ (1956) చిత్రం కోసం పాడిన ‘చల్లని రాజా ఓ చందమామా…’ నేటికీ ఓ మధురానుభూతి. ‘నర్తనశాల’ (1963) చిత్రంలో మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ పాడిన ‘సలలిత రాగ సుధారస సారం…’ లాంటి పాటలు తెలుగువారు ఎవరైనా, ఎన్నటికైనా మరిచిపోగలిగేవేనా? మరి, మంగళంపల్లి, లతా మంగేష్కర్‌, రఘునాథ్‌ లాంటి అగ్రశ్రేణి కళాకారులను మొట్టమొదటిగా తెలుగు సినిమాల్లోకి తెచ్చి, ఇలాంటి మధుర గీతాలు పాడించిన సంగీత దర్శకుడు ఎవరో ఎందరికి గుర్తున్నారు? 90 ఏళ్ళ వయస్సులో ఆయన ఇవాళ్టికీ మన మధ్యనే ఉన్నారని ఎందరికి తెలుసు? సంప్రదాయ సంగీతాన్ని ప్రాతిపదికగా చేసుకొని, దక్షిణ భారత సినీ సంగీతంలో సినిమాలోని సన్నివేశానికీ, సాహిత్యానికీ కొత్త సొబగులు చేకూర్చిన ఆ సంగీత దర్శకుడు – సుసర్ల దక్షిణామూర్తి.
తొమ్మిది పదుల పండు వయసులో ఆ సంగీతజ్ఞుడు తన ఆఖరి సంతానమైన అనురాధ ఇంట్లో చెన్నపట్నంలో విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నారు. కంటి చూపు పూర్తిగా పోయి, వినికిడి బాగా తగ్గిన ఈ ముదిమి వయస్సులోనూ మనస్సులో మిగిలిన సంగీతాన్ని మర్చిపోలేదు. 1930ల చివరి నుంచి సినీరంగంలో ఉన్న ఆయన ఇవాళ మన మధ్య ఉన్న తెలుగు సినీ సంగీత దర్శకుల్లోకెల్లా సీనియర్‌! ప్రభుత్వం, సినీ పరిశ్రమ మర్చిపోయినా, సంగీతమే తోడుగా శేషజీవితం గడుపుతున్న సుసర్ల దక్షిణామూర్తిని ‘ప్రజాశక్తి’ కలిసింది. కుమార్తె అనురాధ సాయంతో ఆయనతో ముఖాముఖి జరిపింది. సుసర్ల, వారి కుమార్తె చెప్పిన ఆపాత మధుర జ్ఞాపకాలు కొన్ని…
సుసర్ల దక్షిణామూర్తి గారికి ఆయన తాత గారి పేరే పెట్టారు. తాతగారైన సుసర్ల దక్షిణామూర్తి శాస్త్రి సీనియర్‌ సాక్షాత్తూ త్యాగరాజ శిష్యపరంపరకు చెందినవారు. కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తుల్లో ఒకరైన త్యాగరాజు గారి శిష్యులు ఆకుమళ్ళ (మనంబుచావడి) వెంకట సుబ్బయ్య వద్ద దక్షిణామూర్తి సీనియర్‌ శాస్త్రీయ సంగీతం అధ్యయనం చేశారు. ఆ అధ్యయనం తరువాత తిరిగి స్వగ్రామం పెదకళ్ళేపల్లికి వచ్చిన దక్షిణామూర్తి సీనియర్‌ ఎంతో మందికి ఇంట్లోనే భోజనాది వసతులు కల్పించి మరీ, కర్ణాటక సంగీతంలో శిక్షణనిచ్చారు. ఆయన దగ్గర శిక్షణ పొందిన ప్రసిద్ధుల్లో పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు, (అంధుడైనప్పటికీ, సంగీతం నేర్చుకొని గొప్పవాడైన) సింహాద్రి అప్పలాచార్యులు, రాజనాల వెంకటప్పయ్య, పిచ్చి హరి, వంకమామిడి వీరరాఘవయ్య తదితరులు ఉన్నారు.
సుసర్ల దక్షిణామూర్తి సీనియర్‌ నుంచి ఆయన కుమారుడు సుసర్ల కృష్ణబ్రహ్మశాస్త్రికీ, అనంతరం ఆయన నుంచి ఆయన కుమారుడైన సుసర్ల దక్షిణామూర్తి జూనియర్‌కూ శాస్త్రీయ సంగీతం వాహినిగా ప్రవహించింది. 11 నవంబర్‌ 1921 నాడు కృష్ణాజిల్లా దివిసీమలో దక్షిణ కాశీగా ప్రసిద్ధికెక్కిన పెదకళ్ళేపల్లి గ్రామంలో సుసర్ల దక్షిణామూర్తి జూనియర్‌ జన్మించారు. తల్లి పేరు – అన్నపూర్ణ. దక్షిణామూర్తి జూనియర్‌ తన తండ్రి కృష్ణబ్రహ్మ శాస్త్రి వద్దే ఆరో ఏట నుంచి సంగీతం అభ్యసించారు. ఒకపక్క గాత్ర సంగీతంతో పాటు, మరోపక్క వయొలిన్‌ కూడా నేర్చుకున్నారు. మొదట గాత్రంలో, ఆ తరువాత వయొలిన్‌లో దిట్టగా తయారయ్యారు. దక్షిణామూర్తి జూనియర్‌ బడి చదువులు పెద్దగా చదివింది లేదు. ”ఏ ఆరో తరగతి వరకో, ఏడో తరగతి వరకో చదువుకున్నా. అంతే! హిందీ భాష రాయడం, చదవడం, మాట్లాడడం తెలుసు” అని ఆయన చెప్పారు. ఇటు వయొలిన్‌తో, అటు గాత్రంతో జంత్ర – గాత్ర కచ్చేరీలు చేస్తూ, 13 ఏళ్ళ ప్రాయంలోనే ఎన్నో రాజాస్థానాల్లో ఆయన సంగీత కచ్చేరీలు చేశారు. చల్లపల్లి రాజా గారి దగ్గర, ఏలూరులో, విజయవాడలో – ఇలా చాలా చోట్ల వయొలిన్‌తో కచ్చేరీలు చేశారు. 16వ ఏటనే ‘గజారోహణ’ గౌరవం అందుకున్నారు. ”విజయవాడలో నా గాత్రం విని ప్రముఖ పండితులు తిరుపతి వేంకట కవులు సంతోషించారు. నా మీద ఏకంగా పద్యమే చెప్పారు” అని సుసర్ల తెలిపారు.
”మా అమ్మ, నాన్న గారు తెనాలిలో చాలా కాలం కాపురం ఉన్నారు. అక్కడే నేనూ ఉండేవాణ్ణి. ప్రఖ్యాత నటి కాంచనమాలదీ తెనాలే! సంగీతంలో నా విద్వత్తును గుర్తించిన ఆమె, ప్రముఖ సినీ సంగీత దర్శకుడు భీమవరపు నరసింహారావు లాంటి సినిమావాళ్ళతో చెబితే, వాళ్ళు వచ్చి నా కచ్చేరీ చూశారు. తెనాలిలో నేను చేసిన కచ్చేరీ చూసిన భీమవరపు నరసింహారావు, ‘మద్రాసుకు వస్తావా?’ అని అడిగారు. వారి పిలుపు మేరకు నేను మద్రాసు చేరాను. రాజనాల వెంకటప్పయ్య వెంట ఉండి నన్ను మద్రాసుకు తీసుకువెళ్ళారు” అని దాదాపు 17వ ఏట నుంచి స్వతంత్రంగా బతికిన సుసర్ల తన సినీ జీవిత ఆరంభాన్ని చెప్పుకొచ్చారు. భీమవరపు నరసింహారావు వద్ద చేరి, 1937 నుంచి సహాయకునిగా పనిచేశారు. భీమవరపు సంగీతం అందించిన నవ్యకళా ఫిలిమ్స్‌ వారి ‘మీరాబాయి’ (1940) చిత్రానికి పనిచేశారు. దక్షిణామూర్తికి అదే తొలి సినీ అనుభవం. ఆ తరువాత ”ఎన్నో సినిమాలకు సంగీత శాఖలో పనిచేస్తూ, వయొలిన్‌ వాయించాను. నేపథ్య గానం కూడా చేశాను” అని సుసర్ల తెలిపారు.
1938లో ‘హిజ్‌ మాస్టర్స్‌ వాయిస్‌’ (హెచ్‌.ఎం.వి) సంస్థలో హార్మోనిస్టుగా చేరారు. ”తరువాతి రోజుల్లో సంగీత దర్శకులుగా ప్రసిద్ధులైన జంట ఎం.ఎస్‌. విశ్వనాథన్‌ – రామ్మూర్తిలో ఒకరైన రామ్మూర్తి నాకు సహోద్యోగి. నేను, రామ్మూర్తి హెచ్‌.ఎం.వి.లో వాద్యకళాకారులుగా పనిచేశాం” అని సుసర్ల చెప్పారు. 1939 ప్రాంతంలో ‘ఆకాశవాణి’ (ఏ.ఐ.ఆర్‌) – ఢిల్లీలో ప్రవేశించారు. ”ఆకాశవాణిలో నేను ‘ఏ’ గ్రేడ్‌ ఆర్టిస్టును. మద్రాసు, కలకత్తా, బెల్గామ్‌, పూనా, బొంబాయి, కటక్‌ లాంటి ఎన్నో చోట్ల ఆకాశవాణిలో పనిచేశాను. మద్రాసులో దాదాపు ఓ ఏడాది పాటు పనిచేశాను. నా పనితీరుకు మెచ్చి, ఢిల్లీకి వెళ్ళమని మద్రాసు ఆకాశవాణి కేంద్రం డైరెక్టరే నన్ను ఢిల్లీకి పంపించారు” అని ఆయన తెలిపారు. దక్షిణ భారత భాషల సంగీత నిర్దేశకుడిగా సుసర్ల ఎన్నో మధుర స్వరాలను ఆకాశవాణి శ్రోతలకు అందించారు. జాతీయ వార్త సంస్థ ‘సెంట్రల్‌ న్యూస్‌ ఆర్గనైజేషన్‌’లో సంగీత నిర్దేశకుడిగా సేవలందించారు.
పర్లాకిమిడి రాజా గజపతిదేవ్‌ తీసిన ‘నారద నారది’ (1946) చిత్రంతో సుసర్ల దక్షిణామూర్తి తొలిసారిగా సంగీత దర్శకత్వం చేపట్టారు. తరువాతి కాలంలో ప్రముఖ నటిగా పేరు తెచ్చుకున్న సూర్యకాంతం తొలి చిత్రమైన ఈ సినిమాకు ఆయన సంగీత సారథ్యం వహించడమే కాకుండా, చిన్న పాత్ర కూడా ధరించారు. ఆ తరువాత కొల్హాపూర్‌లో నిర్మించిన ‘సేతు బంధన్‌’ (1946) చిత్రానికీ, పూనాలో నిర్మించిన ‘భట్టి విక్రమార్క’ చిత్రానికీ సంగీత దర్శకత్వం వహించారు.
వయొలినిస్టుగా అనేక చిత్రాల్లో పనిచేస్తూ వచ్చారు. ప్రముఖ సినీ సంగీత దర్శకుడు సి.ఆర్‌. సుబ్బురామన్‌ దగ్గర సహాయకుడిగా పలు చిత్రాలకు పనిచేశారు. ”ఆయన దగ్గర కలకత్తాలో ఓ చిత్రానికి సంగీతం చేశాం” అని సుసర్ల చెప్పారు. ‘చెంచులక్ష్మి’ (1943), ‘రత్నమాల’ (1948 జనవరి2 విడుదల), ‘స్వప్నసుందరి’ (1950), అక్కినేని ‘దేవదాసు’ (1953) తదితర చిత్రాలకు కూడా ఆయన పనిచేశారు. ”నాన్నగారు వయొలినే కాకుండా హార్మోనియం, అరుదుగా వేణువు కూడా వాయించేవారు” అని అనురాధ చెప్పుకొచ్చారు.
‘సంసారం’ (1950) చిత్రంతో సంగీత దర్శకుడిగా సుసర్ల దక్షిణామూర్తి బాగా ప్రాచుర్యం పొందారు. ఆ రోజుల్లోనే ”ప్రముఖ నటి – నిర్మాత లక్ష్మీరాజ్యం నిర్మించిన రెండు, మూడు సినిమాలకు కలకత్తాలో పనిచేశాను” అని ఆయన చెప్పారు. ఆకాశవాణిలో పనిచేయడం కూడా సంగీత దర్శకుడయ్యాక సుసర్లకు బాగా ఉపయోగపడింది. ”గాయని లతా మంగేష్కర్‌ అప్పట్లో ఢిల్లీ రేడియో స్టేషన్‌లో పాటలు పాడుతుండేది. ఆమె గాత్రంతో, ఆమెతో పరిచయం ఉండడంతో, నేను సినిమా సంగీత దర్శకుడినైన తరువాత ఆమెను పిలిపించాను. ఆమెతో తొలిసారిగా తెలుగు సినిమాలో పాట పాడించాను. ‘నిదురపోరా తమ్ముడా…’ అనే ఆ అనిసెట్టి సుబ్బారావు రచన ఎంతగా ప్రాచుర్యం పొందిందో అందరికీ తెలిసిందే!” అని ప్రఖ్యాత గాయని లతాజీతో తన పరిచయాన్ని సుసర్ల వివరించారు.
తొలి రోజుల్లో ‘సంసారం’ (1950)తో నిలదొక్కుకున్న సుసర్ల ఆ తరువాత సంగీతం అందించిన చిత్రాల్లో ముఖ్యమైనవి కొన్ని – ‘ఆలీబాబా – నలభై దొంగలు’, ‘సర్వాధికారి’ (1951), ‘ఆడజన్మ’ (1951), ‘దాసి’ (1952), ‘సంతానం’ (1955), ‘ఇలవేలుపు’ (1956), ‘హరిశ్చంద్ర’ (1956), ‘భలే బావ’ (1957), ‘శ్రీకృష్ణలీలలు’ (1959), ‘అన్నపూర్ణ’ (1960), ‘నర్తనశాల’ (1963), ‘శ్రీమద్విరాటపర్వం’ (1979), ‘శ్రీమద్విరాట్‌ వీరబ్రహ్మేంద్రస్వామి చరిత్ర’ (1984) మొదలైనవి. నిండైన గాత్రం ఉన్న దక్షిణామూర్తి తొలి రోజుల్లో సినీ నేపథ్య గాయకుడిగా పలు పాటలు పాడారు. ‘పరమానందయ్య శిష్యులు’ (1950), ‘శ్రీలక్ష్మమ్మ కథ’ (1950), ‘స్త్రీ సాహసం’ (1951) మొదలైన చిత్రాలలో ప్రముఖ హీరో అక్కినేని నాగేశ్వరరావుకు ప్లే-బ్యాక్‌ పాడారు. ‘సర్వాధికారి’ (1951) చిత్రంలో తమిళ హీరో ఎం.జి.ఆర్‌.కు గొంతు అరువిచ్చారు.
అలా సినీ జీవితపు తొలి రోజుల్లో కొన్ని చిత్రాల్లో ప్లే-బ్యాక్‌ కూడా పాడిన సుసర్లకు అప్పట్లో నటన మీద కూడా కొంత ఆసక్తి ఉండేది. ”నటన మీద మీకు ఆసక్తి ఉండేదా?’ అని అడిగితే ‘ఏం చెప్పను! ‘నారద నారది’లో చిన్నవేషం, రాజ్యం పిక్చర్స్‌ ‘హరిశ్చంద్ర’ చిత్రంలో కాశీ రాజు వేషం వేశాను” అంటూ ఆయన నవ్వేశారు.
అన్ని భాషల్లోనూ కలిపి 135 దాకా చిత్రాలకు సుసర్ల దక్షిణామూర్తి పని చేశారు. సంగీత దర్శకులు ఎస్‌.పి. కోదండపాణి, ఏ.ఏ. రాజ్‌, శ్యామ్‌ మొదలైనవారు ఈయన వద్ద పనిచేసినవాళ్ళే! అలాగే, ప్రముఖ సంగీత దర్శకుడు ఎం.ఎస్‌. విశ్వనాథన్‌ సైతం సుసర్ల వద్ద హార్మోనిస్టుగా పనిచేశారు. సంగీత దర్శకుడిగా సుసర్ల ప్రధానంగా హార్మోనియమ్‌ మీదే బాణీలు కట్టేవారు. జమునా రాణి, పి. లీల, బెంగుళూరు లత మొదలైన గాయనీమణులకు తొలి అవకాశం ఇచ్చి, పరిచయం చేసింది – సుసర్లే! ‘సంతానం’ (1955)తో లతా మంగేష్కర్‌నూ, ‘ఇలవేలుపు’ (1956)తో రఘునాథ్‌ పాణిగ్రాహినీ, ‘వచ్చిన కోడలు నచ్చింది’ (1959)తో ఎం.ఎల్‌. వసంత కుమారినీ, ‘నర్తనశాల’ (1963)తో మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణనూ సుసర్ల దక్షిణామూర్తి తెలుగు చిత్ర రంగానికి పరిచయం చేశారు. సుసర్ల స్వరపరచగా, రావు బాలసరస్వతి గానం చేసిన ‘నీలవణ్ణ కణ్ణా వాడా నీ వరు ముత్తం తాడా…’ (శివాజీ గణేశన్‌, పద్మిని నటించిన ఓ తమిళ చిత్రంలోని పాట) లాంటి తమిళ చిత్ర గీతాలు సైతం ఇవాళ్టికీ అక్కడ పాపులరే!
ఆంధ్ర రాష్ట్ర అవతరణ సందర్భంగా ప్రార్థనా గీతం పాడి జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ చేతులమీదగా సన్మానం అందుకున్నారు. ప్రభుత్వం నుంచి వచ్చిన గుర్తింపు తక్కువైనప్పటికీ, వివిధ ప్రైవేటు సాంస్కృతిక, కళా సంస్థలు ఎన్నో సన్మానాలు, సత్కారాలు చేశాయి. బిరుదులు ప్రదానం చేశాయి. ‘స్వరశిల్పి’, ‘సంగీత కళాప్రపూర్ణ’, ‘సుస్వరాల సుసర్ల’, ‘స్వరబ్రహ్మ’, ‘సంగీత కళానిధి’, ‘సంగీత సమ్రాట్‌’, ఎన్టీఆర్‌ పేర్కొన్న ‘స్వర సుధానిధి’ లాంటి బిరుదులు సుసర్లకు దక్కాయి. విదేశాలలో కూడా కచ్చేరీలు చేసి, తమ సంగీత వైభవాన్ని సుసర్ల చాటుకున్నారు.
కుటుంబ జీవితం సంగతికి వస్తే – దక్షిణామూర్తికి చిన్న వయస్సులోనే పెళ్ళయింది. ”మా అమ్మ, నాన్న గార్ల పెళ్ళి చాలా గమ్మత్తుగా జరిగింది. మా నాన్న గారు నంద్యాలలో కచ్చేరీ చేయడానికి వెళ్ళినప్పుడు, అక్కడ ఆయనకు భోజనాది వసతులు చూడడం కోసం చిన్న పిల్ల అయిన మా అమ్మ గారిని అక్కడి పెద్దలు నియోగించారట. పద్మశాలీ కుటుంబానికి చెందిన మా అమ్మ గారి ఒద్దిక, ఓర్పు చూసి, మా నాన్నగారు ఇష్టపడ్డారు. చివరకు పూరీలోని జగన్నాథ స్వామి గుడిలో వారిద్దరూ పెళ్ళి చేసుకున్నారు. అప్పటికి మా నాన్న గారి వయస్సు 17 ఏళ్ళు, మా అమ్మ గారి వయస్సు 15 ఏళ్ళు” అని ఆ సంగతులను అనురాధ వివరించారు.
అయితే, కొన్నేళ్ళ తరువాత సుసర్ల జీవితం హాయిగా ఏమీ సాగిపోలేదు. ఆరోగ్యం ఆయనను కుంగదీసింది. మధుమేహ వ్యాధి అధికమైంది. దాంతో, ఆయన రెండు కళ్ళకూ రెటీనా డిటాచ్‌మెంట్‌ వచ్చింది. 1960లలో మొదట ఆయన ఎడమ కన్ను దెబ్బతింది. అలాంటి పరిస్థితుల్లో కూడా ఆయన ఆత్మవిశ్వాసం కోల్పోలేదు. ఉన్న ఒంటి కన్ను చూపుతోనే కష్టపడి సంగీతం చేస్తూ వచ్చారు. సంగీత దర్శకుడిగా అవకాశాలు తగ్గాక, కుటుంబ పోషణ కోసం అప్పటి ప్రముఖ సంగీత దర్శకుడు చక్రవర్తి దగ్గర పాటల రికార్డింగుల్లో వయొలిన్‌ వాద్య కళాకారుడిగా కూడా పనిచేశారు. 1982 నుంచి 1987 వరకు ఆయన చక్రవర్తి సంగీత బృందంలో వయొలిన్‌ వాయించారు. కానీ, ఆ తరువాత 1987 ప్రాంతంలో సుసర్లకు రెండో కన్ను కూడా దెబ్బతింది. దాంతో దాదాపుగా అంధత్వం ఆవరించింది. అయినా, ఆయన ఇప్పటికీ మనోనేత్రంతో సంగీత లోకాలను దర్శించడం మానలేదు. వయస్సు 90 ఏళ్ళు నిండుతున్నా, ఇవాళ్టికీ కాస్తంత హుషారుగా అనిపిస్తే, ప్రతిభావంతురాలైన భరతనాట్య కళాకారిణి అయిన మనుమరాలు శుభాంజలీ సద్గురుదాస్‌ లాంటి వారు చేతికి వయొలిన్‌ అందించగానే అలవోకగా పాట పాడుతూ, తీగలపై సుస్వర విన్యాసం సాగిస్తారు.
గణనీయమైన సంఖ్యలో ఎన్‌.టి.రామారావు చిత్రాలకు సంగీతం అందించిన సుసర్ల, ”ఎన్టీఆర్‌ నన్ను బాగా చూసుకున్నారు. ఆయన చిత్రాల్లో పనిచేసేందుకు నాకు పదే పదే అవకాశమిచ్చారు” అని చెప్పారు. ”శాస్త్రీయ సంగీత ప్రధానమైన బాణీలు కట్టాలంటే – అప్పట్లో సాలూరి రాజేశ్వరరావు గారు, నాన్న గారినే ఎక్కువగా అడిగేవారు. అలాంటి చిత్రాలకు నాన్నగారిని ఎన్టీఆర్‌ ప్రత్యేకంగా పిలిపించి పెట్టుకొనేవారు. ఎన్టీఆర్‌ రూపొందించిన ‘శ్రీమద్విరాటపర్వం’, ‘శ్రీమద్విరాట్‌ వీరబ్రహ్మేంద్రస్వామి చరిత్ర’ చిత్రాలకు పనిచేసే నాటికే నాన్నగారికి సరిగ్గా కళ్ళు కనిపించేవి కావు. ఎవరో ఒకరు వచ్చి, నాన్నగారిని రికార్డింగులకు తీసుకువెళ్ళేవారు. ఆ పరిస్థితుల్లో కూడా ఆయన హార్మోనియమ్‌ ముందు కూర్చొని, బాణీలు కట్టి, గాయకులతో పాడించేవారు” అని ప్రస్తుతం దగ్గరుండి మరీ సుసర్ల దక్షిణామూర్తి ఆలనా పాలనా చూసుకుంటున్న ఆయన ఆఖరి సంతానం అనురాధ వివరించారు.
చాలామందికి తెలియని విషయం ఏమిటంటే – సుసర్ల దక్షిణామూర్తి కొన్ని చిత్రాలను నిర్మించారు కూడా! ”నా పేరు మీద ‘అనురాధా మూవీస్‌’ అనే సంస్థను నెలకొల్పి, రెండు సినిమాలు కూడా తీశారు. అవి – ‘మోహినీ రుక్మాంగద’, ‘రమా సుందరి’ అని నాకు గుర్తు. అయితే, తెలియని వ్యవహారం కావడంతో చిత్ర నిర్మాణం వల్ల చాలా నష్టపోయారు” అని అనురాధ చెప్పుకొచ్చారు.
తొంభై ఏళ్ళ వయసులో, కంటి చూపు లేక పూర్తిగా ఇంటికే పరిమితమైనా, ఇప్పటికీ సుసర్ల దక్షిణామూర్తికి సంగీతమే మానసికంగా ఆసరా. ఈ వయసులో ఆయన ఒంటరిగా కూర్చొని, తనలో తానే ఏవో పాటలు, కీర్తనలు పాడుకుంటూ ఉంటారు. బహుశా ఆ సలలిత రాగ సుధారస సారమే అనేక ఆర్థిక, మానసిక ఇబ్బందుల్లో మధ్య కూడా ఈ వయస్సులోనూ ఆయనను ముందుకు నడిపిస్తోంది. తెలుగు సినీ రంగంలో ప్రస్తుతం ఉన్న అత్యంత సీనియర్‌ సంగీత దర్శకుడైన ఈ సంగీత మూర్తికి ప్రభుత్వం, కళాప్రియులు కూడా అండగా నిలవాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.

సంగీత దర్శకుడు ‘దేవిశ్రీ ప్రసాద్’

ee 13 jan 13 devisriprasad
అందరి కంటే మాస్‌ నేనే

పాట వింటున్నప్పుడు.. మనకు తెలియకుండానే కాళ్లు నాట్యం చేస్తుంటే…
అది దేవీశ్రీప్రసాద్‌ మహిమ.
సంగీతం చెవులను తాకుతున్నప్పుడు..
దానికి అనుగుణంగా మన శరీరం ఊగిపోతుంటే
అది దేవీశ్రీప్రసాద్‌ మాయ.
సూపర్‌ మచ్చీ… అంటూ మాస్‌ పాడినా… ఎంత సక్కగున్నావే… అంటూ క్లాస్‌ వినిపించినా… ప్రేక్షకులు ఆయన సంగీతానికి పరవశించాల్సిందే. బీట్‌తో హార్ట్‌బీట్‌ని టచ్‌ చేసి… రాతతో హృదయాంతరాలను మీటే రాక్‌స్టార్‌ దేవీశ్రీ… సంగీతానికి ఓ బ్రాండ్‌ అంటారు అభిమానులు. దర్శకులు, కథానాయకులూ అతని అభిమానులే. ఎప్పుడూ సంగీతంతో బిజీగా ఉండే ఆయన ప్రయాణం, వ్యక్తిత్వం, ఇష్టాయిష్టాల్ని ‘హాయ్‌’తో పంచుకొన్నారు.

సచిన్‌కీ సంగీతమే వ్యాపకం

సంగీతం నాకొక జాబ్‌ అని ఎప్పుడూ అనిపించలేదు. అది నాకు ప్లస్సో, మైనస్సో తెలియదు. సంగీతం చేసేటప్పుడు పని చేస్తున్నాననే ఫీలింగ్‌ రాకూడదు. నా స్టూడియో పైన ఒక పెంట్‌ హౌస్‌ ఉంటుంది. మంచి బెడ్‌రూమ్‌, బాత్‌రూమ్‌, టెర్రస్‌, పార్టీ ప్లేస్‌ అన్నీ ఉంటాయి. అక్కడికి వెళ్లను. స్టూడియోలోని అదే సోఫాలోనే పడుకొని, అక్కడే గడుపుతుంటా. ఎంత ఒత్తిడి ఉన్నా… దాన్ని దూరం చేసుకోవడానికి సంగీతమే మార్గం. సచిన్‌కూ సంగీతమే వ్యాపకం. ఇక నాకూ అంతే. నా టీమ్‌ చాలా బాగుంటుంది. వాళ్లు నా కుటుంబంలో భాగం. స్నేహితులైనా, సర్కిల్‌ అయినా వాళ్లే నాకు.

సినిమా ప్రేమికుడిని

‘‘వృత్తిపరంగానే నేను దేవిశ్రీప్రసాద్‌ని, ఒక సంగీత దర్శకుడిని. వ్యక్తిగతంగా నాలో అయితే ఆ ఫీలింగ్‌ అస్సలు ఉండదు. నేనొక సినిమా ప్రేమికుడిని అంతే. సినిమాని, సినిమావాళ్లని ఎవ్వరు తక్కువ చేసి మాట్లాడినా నాకు వెంటనే కోపం వచ్చేస్తుంది. అలాంటి భావం ఏర్పడానికి కారణం మా నాన్న. నా చిన్నప్పుడే సత్యజిత్‌ రే సినిమాలు, ‘స్వాతిముత్యం’, ‘సాగరసంగమం’లాంటి సినిమాలు చూపించేవారు. ‘రంగస్థలం’లాంటి సినిమాని అర్థం చేసుకొని చేయగలిగే సామర్థ్యం నాలో ఉందంటే, చిన్నప్పుడు ‘పథేర్‌ పాంచాలీ’లాంటి సినిమా చూడటమే. ఆయన అప్పట్లో ఆ సినిమాలు ఎందుకు చూపించారో ఇప్పుడు అర్థమవుతోంది. ‘ఇదిగో ఇక్కడ గమనించావా… వాళ్లు మాట్లాడుతున్నప్పుడు ఆ సైలెన్స్‌ ఉంది కదా. అదే ఈ సన్నివేశానికి అందం’ అని వివరించేవారు. ఇప్పటికీ తమిళం, తెలుగు, హిందీ, ఇంగ్లిష్‌ సినిమాలు తప్పకుండా చూస్తుంటా.

పొలాల్లో తిరుగుతుంటా

మాది వ్యవసాయ కుటుంబం. మా సొంతూరు వెదురుపాక. ఇప్పటికీ ఊరెళితే పొలాల్లోనే తిరుగుతుంటాం. నాకూ వ్యవసాయం చేయాలని ఎప్పట్నుంచో ఉంది. రైతుల నేపథ్యంతో కూడిన సినిమా చేసిన ప్రతిసారీ మావాళ్లంతా చాలా గర్వపడుతుంటారు. ‘ఖైదీ నంబర్‌ 150’లోనూ రైతుల గురించి చెప్పడం చూసి మా మావయ్య నాకు ఫోన్‌ చేశారు. ‘మనమంతా రైతుబిడ్డలం కదరా’ అని చాలాసేపు ఆ కథ గురించి మాట్లాడారు.

దేన్నీ ద్వేషించను

‘‘ఎప్పుడూ అంత సంతోషంగా, బబ్లీగా ఉండటం నీకెలా సాధ్యమవుతోందని ఒకసారి పవన్‌కల్యాణ్‌ అడిగారు. నేను దేన్నీ, ఎవరినీ ద్వేషించను సార్‌ అని చెప్పా. 20 మంది స్నేహితులు కలిస్తే వెళ్లి పార్టీ చేసుకుంటాం. ఎవరూ రాలేదంటే నేనొక్కడినే బీచ్‌కి కార్‌ వేసుకొని వెళ్లి తిరిగొస్తాను. వాళ్లు రాలేదు, వీళ్లు రాలేదు అనుకోను. ఎవరైనా విమర్శించినా… నిజంగానే చెప్పాడేమో, దీన్నుంచి మనం ఏం నేర్చుకోవచ్చు అని ఆలోచిస్తా. ఎవరైనా ఒక మాట అన్నా, మళ్లీ కలిసినప్పుడు నాకు ఆ విషయం గుర్తుండదు. అదే ఒకరు మంచి చేస్తే బాగా గుర్తుంటుంది.

* దేవిశ్రీప్రసాద్‌ లేకుండా సినిమాలు చేయడం కష్టమని మహేష్‌బాబు అన్నారు. ఆ మాట విన్నాక మీ ఫీలింగ్‌?
‘భరత్‌ అనే నేను’ సమయంలోనూ ఆయన నా గురించి ఇంతే గొప్పగా మాట్లాడారు. ఆయన సినిమాకి పనిచేయాలని ప్రతి సాంకేతిక నిపుణుడూ తపిస్తాడు. అలాంటి స్టార్‌ ‘నేను దేవితో పనిచేస్తానని చెప్పడం’ మామూలు విషయం కాదు. ఆయనకి ఎలా థ్యాంక్స్‌ చెప్పాలో అర్థం కాలేదు. ఆయన గొప్ప మనసుకి అదొక ఉదాహరణ తప్ప, నా గొప్పతనం అని అనుకోను. ‘మహర్షి’ని ఒక సినిమాలాగా కాకుండా, ఒక బాధ్యతగా భావించి చేశామంతా. అందుకే ఈ సినిమా విజయంపై చాలా గర్వంగా ఉన్నా.

* కథానాయకులతో ఉన్న అనుబంధం మీ పనితీరుపై ఏ స్థాయిలో ప్రభావం చూపిస్తుంటుంది?
ఎప్పుడైనా కథని బట్టే సంగీతం అందించాలి. సబ్జెక్టే అందరినీ నడిపిస్తుంది. కాకపోతే కథానాయకుడిని బట్టి కొన్నిసార్లు ట్రీట్‌మెంట్‌ మారుతుంటుంది. కథని బట్టి సంగీతం చేశాక, స్టార్‌ ఎవరనేది ఆలోచించి మళ్లీ మెరుగులు దిద్దుతుంటాం. మన హీరోలతో వ్యక్తిగతంగా అనుబంధం ఉండటంతో వాళ్ల ఆలోచనలు, వాళ్ల స్టైల్‌పై మరింత అవగాహన ఏర్పడుతుంది. ఆ ప్రభావం సంగీతంలోనూ కనిపిస్తుంటుందంతే.

* మీరు సంగీతం అందిస్తున్నారనగానే ఒక ప్రత్యేక గీతం ఉంటుందని ఊహిస్తుంటారు ప్రేక్షకులు. ఈ అంచనాలు ఇబ్బంది పెడుతుంటాయా?
వాస్తవానికి మాస్‌ అంటే నాకే ఇష్టం. అందరి కంటే మాస్‌ నేనే (నవ్వుతూ). లేదంటే రింగ రింగ, కెవ్వు కేకలాంటి పాటలు చేయలేను కదా. మాస్‌ పాటైనా… ప్రత్యేక గీతమైనా… కథ డిమాండ్‌ చేయాల్సిందే. ‘శ్రీమంతుడు’నే తీసుకుంటే… అందులో ‘దిమ్మ తిరిగే దిమ్మ తిరిగే… ’ పాటలో కావాలని, మాస్‌ కోసమే ‘ఎవడు కొడితే దిమ్మ తిరిగి మైండ్‌ బ్లాక్‌ అయిపోతుందో, వాడే నా మొగుడు’ అని సాకీ పెట్టాం. ఆ సినిమాలో అంత మేర పెట్టడానికి ఛాన్స్‌ వచ్చింది. ‘భరత్‌ అనే నేను’కి వస్తే అదొక ముఖ్యమంత్రి కథ. బాధ్యతగల స్థాయిలో ఉన్న వ్యక్తి పాడుకొంటున్నప్పుడు అందుకు తగ్గట్టుగానే ఉండాలని… ‘ఓ వసుమతీ…’ అంటూ పాట సమకూర్చాను తప్ప మాస్‌లోకి వెళ్లలేదు.  అయితే అభిమానుల్ని మెప్పించాల్సిందే. అందుకోసం సందర్భాన్ని బట్టి ఏం చేయాలో అంతా చేస్తుంటా.

* సంగీత దర్శకుడిగా మీరు వందో సినిమాకి చేరువలో ఉన్నారని తెలుసా?
ఎన్ని సినిమాలు చేశాననేది నాకు గుర్తు లేదు. నా తర్వాత వచ్చినవాళ్లూ వందలకొద్దీ సినిమాలు చేశారు. నేనింకా వంద దాటలేదు. అవార్డులు వచ్చాయా? డబ్బు సంపాదించామా? అనే విషయం కంటే, గుర్తుండిపోయే పాటలు ఇచ్చామా లేదా?  అనేదే కీలకంగా భావిస్తుంటా. ‘ఖైదీ నంబర్‌ 150’ చేస్తున్నప్పుడు చిరంజీవి గారి దగ్గరికి వెళ్లి ‘సర్‌ ఇదిగో ఇలాంటి పాటలు ఇస్తున్నా’ అంటే.. ‘హే మై బాయ్‌… నువ్వు ఏదో ఒకటి చేస్తావుగా, చివరి పాట కుమ్మేస్తావు.. నాకు తెలుసుగా’ అంటూ వెళ్లిపోయారు. అప్పుడు ‘అమ్మడు కుమ్ముడు…’ పాట చేశా. ‘గబ్బర్‌సింగ్‌’ చేస్తున్నప్పుడు తొలి మీటింగ్‌లోనే.. ‘దేవి నువ్వు చేస్తున్నావుగా, లిరిక్స్‌ అన్నీ నువ్వు చూసుకుంటావుగా. నేను ఇక రిలాక్స్‌గా ఉండొచ్చు’ అన్నారు పవన్‌కల్యాణ్‌. నేను ఇప్పటిదాకా సాధించింది ఏమైనా ఉందంటే ఇలాంటి నమ్మకమే. ‘నిన్నూ, నువ్వు చేసే పనిని అందరూ నమ్మాలి. అదే నీ సక్సెస్‌’ అని నాన్న చెప్పేవారు. అదే నేను అనుసరిస్తుంటా.

నా ఫొటోలతో అవకాశాలు వచ్చాయి

ఫొటోగ్రఫీ నాకు చిన్నప్పట్నుంచే అలవాటైంది. మా నాన్న నాకు ఇచ్చిన తొలి బహుమతి యాషికా ఎమ్‌.ఎఫ్‌2 కెమెరా అది. ఫిల్మ్‌ కెమెరా నుంచి, డిజిటల్‌ వరకు అన్ని కెమెరాలు నా దగ్గర ఉన్నాయి. చదువుకొనేటప్పుడు నా స్నేహితుల చిత్రాలు తీసేవాణ్ని. నా ఫొటోలతో చాలా మందికి మోడల్స్‌గా అవకాశాలు వచ్చాయి. బన్నీతో అమెరికాలో ఫొటో షూట్‌ చేశా.

ఎలా రాశావు స్వామీ…

సూపర్‌ మచ్చీ.. పాట చేసేటప్పుడు ట్యూన్‌ సిద్ధం చేసి పల్లవి వరకు నేను రాసుకొని పాడి త్రివిక్రమ్‌కి పంపించా. ఆయన వెంటనే ‘ఎలా రాశావు స్వామీ, ఇంత బాగా… ’ అన్నారు. ఆ తర్వాత పట్టుపడితే మిగతా చరణాలు రాశాను. ఆ పాట విని సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రిగారు గొప్ప కాంప్లిమెంట్‌ ఇచ్చారు. ‘నాన్నా… మాస్‌ పాటలు, ప్రత్యేక గీతాలు రాయకూడదని చాలా రోజుల కిందటే అనుకొన్నా. నీ పాట మళ్లీ మాస్‌ పాటలు రాయాలనే కోరిక కలిగించింది’ అన్నారు. సండే సంత కాడ, మండే ఎండలోన… అనే ఒక ప్రాస ఉంటుంది ఆ పాటలో. దీనిపై నేనొక వ్యాసం రాసిస్తా, అది భావి రచయితలకి గైడెన్స్‌లా ఉంటుందని శాస్త్రిగారు చెప్పినప్పుడు నాకు రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి.

* సంగీతంలో హుషారు మీలోకి వస్తుందా లేక, మీలో హుషారు మీ బాణీల్లోకి వెళుతుంటుందా?
ఇలాగే చాలామంది నీ ఎనర్జీ వెనుక రహస్యం ఏంటని అడుగుతుంటారు. నిజంగా సంగీతంలోని హుషారే నాలోకి ప్రవహిస్తుంటుంది. మ్యూజిక్‌ ఒక మ్యాజిక్‌ అని నమ్ముతాను. ఇక్కడొక విషయం చెప్పాలి. ఒకసారి బెంగళూరులో గణపతి ఉత్సవాల్లో భాగంగా ఓ పెద్ద ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేశారు. పది రోజులపాటు సాగే ప్రదర్శన అది. సోనూత నిగమ్‌, ఇళయరాజా… ఇలా పెద్ద పెద్దవాళ్లంతా ఒక్కొక్కరు ఒక్కో రోజు ప్రదర్శన ఇవ్వాలి. అలా నా వంతు వచ్చింది. నాకు జ్వరం మొదలైంది. ఎంతగా అంటే కుదురుగా కూర్చోలేనంత. డాక్టర్లు వచ్చి ఇంజక్షన్లు ఇచ్చి వెళ్లారు. బెడ్‌పై నుంచి లేవలేకపోతున్నా. నా పరిస్థితి చూసి ప్రదర్శన రద్దు చేయాలని అనుకుంటున్నారంతా. నాకేమో స్టేజీ మీద ఉండటం అంటే పిచ్చి. నేను చేస్తానని చెప్పి… నీరసంగానే వేదికపైకి ఎక్కా. అంతే… ఆ జ్వరం ఎలా మాయమైందో తెలియదు. మూడున్నర గంటలు నిర్విరామంగా ఉర్రూతలూగించా. ఆ క్రెడిట్‌ అంతా సంగీతానిదే అంటాను. సంగీతంలో సప్తస్వరాలు ఉంటాయనేది అందరికీ తెలుసు. కానీ అష్టమ స్వరమూ ఉంటుంది. అదే ప్రేక్షకుల కేరింత.

* మీ నాన్నగారు రచయిత. అటువైపు కాకుండా, మీ అడుగులు సంగీతం వైపు ఎలా పడ్డాయి?
చాలామందికి తెలియదు కానీ… నాన్న గొప్ప మ్యూజిషియన్‌. చాలా పాటలు పాడారు, రాశారు, కంపోజ్‌ చేశారు. అప్పట్లో నాన్న ఒక సినిమాలోనూ పాట పాడారు. నా దురదృష్టం ఏంటంటే… నేను సంగీత దర్శకుడిగా కొంచెం స్థిరపడేటప్పటికి నాన్న పాడలేని స్థితికొచ్చారు. లేదంటే ఆయనతో మంచి పాటలు పాడించేవాణ్ని. నాన్న ఎంతో బాగా పాడేవారని ఇప్పటికీ ఎస్పీ బాలుగారు చెబుతుంటారు. సంగీతం, సాహిత్యం విషయంలో ఆయనకున్న పరిజ్ఞానం అద్భుతం. మాకు అన్నీ ఆయన నుంచే అబ్బాయి. నాకంటే తమ్ముడికి ఎక్కువొచ్చాయి. నాన్న వారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తూ, మాటల రచయితగా పరిచయమవుతున్నాడు మా తమ్ముడు సాగర్‌.

* సంగీతంపై చిన్నప్పట్నుంచే మక్కువ ఉండేదా? మధ్యలో ఇటువైపు దృష్టిమళ్లిందా?
మా ఇంట్లో సంగీతం అంటే అందరికీ ఇష్టమే. నాకు చిన్నప్పట్నుంచే సంగీతం పిచ్చి. మా అమ్మే మాండోలిన్‌ శ్రీనివాస్‌ దగ్గర చేర్పించారు. నేను ఆయన్ని అన్నయ్య అనే పిలుస్తాను. చిన్నప్పటి నుంచి ఇళయరాజా, మైకేల్‌ జాక్సన్‌ సంగీతాన్ని ఎక్కువగా వినేవాణ్ని. ఇక అన్నయ్య  తోడయ్యాక సంగీతమే ప్రపంచం అయిపోయింది. నాన్న సాయంత్రం కాగానే మాండోలిన్‌ వాయించరా అనేవారు. సంగీతం, కళలంటే ఆయనకు ఎంతో ఇష్టం. మా ఇంట్లో ప్రతి ఒక్కరూ సంగీతమో, డ్యాన్సో ఏదో ఒకటి చేస్తుంటారు. మా సోదరి భరతనాట్యం, వీణ నేర్చుకుంది. తను ఇప్పుడు ఆర్కిటెక్ట్‌. మా బావ పాటలు పాడతాడు. ఆయన మిమిక్రీ, ఫ్లూట్‌ల్లో దిట్ట. ఆయన ఆర్కిటెక్టే. మంచి కళాకారుడు. ‘ఖైదీ నంబర్‌ 150’ సినిమాలో ‘నీరు నీరు… ’ పాటలో వచ్చే చిత్రాలన్నీ మా బావ గీసినవే. అలా మాది ఆర్టిస్టుల కుటుంబం అని చెప్పొచ్చు.

* పాటలు బాగా రాస్తుంటారు. ఆ నైపుణ్యం ఎలా వచ్చింది?
మా ఇంట్లో పుస్తకాలు చదవనిది నేనొక్కడినే. ఒక పేజీ తిరగేసేసరికి నిద్రొస్తుంది. అయినా బాణీ కడుతున్నప్పుడే పదాలు వచ్చేస్తుంటాయి. ఆ విషయంలో సుకుమార్‌, త్రివిక్రమ్‌ మెచ్చుకుంటుంటారు. నేను తెలుగు ఇంట్లో మాట్లాడటమే తప్ప చదవలేదు. అయితే రాస్తాను, చదువుతాను. తెలుగుతో పాటు… తమిళం, ఇంగ్లిష్‌, హిందీ… ఈ నాలుగు భాషలు ఒకే రకమైన వేగంతో రాస్తా, చదువుతా. అదంతా అమ్మ గొప్పతనమే. స్కూల్‌లో చేరాక ఇంగ్లిష్‌ వస్తుంది. చెన్నైలో పెరిగాను కాబట్టి తమిళం వచ్చేస్తుంది. అందుకని సెకండ్‌ లాంగ్వేజ్‌గా హిందీ తీసుకోమన్నారు. అలా నాలుగు భాషలు వచ్చేశాయి. హిందీకి వెళితే పాటల్లో నేనే కరెక్షన్‌ చేసుకుంటుంటా. నీది చెన్నై కదా, ఇంత బాగా హిందీ ఎలా వస్తుందని వాళ్లు ఆశ్చర్యపోతుంటారు. నేను పాటలు రాయడం చూసి… నాన్న ‘బ్లడ్డు రా బ్లడ్డూ’ అనేవారు. సుకుమార్‌ ‘డార్లింగ్‌… ఈ క్రెడిట్‌ అంతా నీకు ఇవ్వను. అంతా మీ నాన్నకే. ఆయనది నీకు వచ్చేసింది తప్ప, నీదేం లేదు’ అంటుంటారు.

* ఎప్పుడు కెమెరా ముందుకొస్తున్నారు?
చాలామంది కథలు చెబుతుంటారు. కథానాయకుడిని కావాలనేది నా ప్రధాన లక్ష్యం కాదు. బాగా డ్యాన్స్‌ చేస్తారు కదా, సరదాగా చేయొచ్చు కదా అంటుంటారు. అలాంటప్పుడే దాని గురించి ఆలోచిస్తుంటా. స్వతహాగా నాకు ఇంగ్లిష్‌ మ్యూజికల్స్‌ అంటే ఇష్టం. సినిమా చేసినా… అలాంటి సంగీతంతో ముడిపడిన కథలు వస్తేనే చేస్తా.

* పెళ్లి కబురు ఎప్పుడు వినిపిస్తారు?
ఈ జీవితం బాగుంది కదా. ఇలా ఆస్వాదిస్తున్నాను కాబట్టి పెళ్లి గురించి ఆలోచించడం లేదు. నా జీవితానికి టైమింగ్స్‌ అంటూ ఉండవు. అలాగని ఎవరూ నాకు పెట్టిన షరతులు లేవు. ఇంకా మా దర్శకులు, నిర్మాతలు ‘మీరు కాసేపు పడుకోండి, రేపు చూసుకుందాం’ అంటుంటారు. లేదు ఇప్పుడు ఐడియా వచ్చింది, చేద్దాం రండి అంటూ కూర్చోబెడుతుంటా. ఇళయరాజా అంత ప్రతిభావంతుడిని కాదు నేను. నా ప్రతిభ కంటే, నా హార్డ్‌వర్కే నన్ను కాపాడుతోంది.

సంగీత దర్శకుడు ‘శేఖర్ చంద్ర’

సంగీత దర్శకుడు ‘చక్రి’

కాలేజీ సిలబస్ లో ‘రెహమాన్’ సంగీతం

సంగీత దర్శకురాలు ‘వింజమూరి అనసూయాదేవి’

సంగీత దర్శకుడు సాలూరు రాజేశ్వరరావు

సాలూరు రాజేశ్వరరావు- తెలుగు సినీ రంగానికి సుమారు ఐదు దశాబ్దాలపాటు మధురమైన సంగీతాన్నీ అందించిన సంగీత దర్శకుడు కేవలం సాలూరు రాజేశ్వరరావు గారు మాత్రమే. ఎన్నో అజరామరమైన వెండితెర వెలుగులకు సంగీతపు మధురిమలు అందించినవారిలో ఆయన స్థానం ప్రత్యేకం.

నాడే తెలుగు సినీ గీతంలో హిందుస్తానీ, పాశ్చాత్య సంగీతాన్ని మేళవించిన అసమాన ప్రతిభా సంపన్నుడు సాలూరి రాజేశ్వరరావు. తొలిచిత్రంలోనే తన గాన, నటనా కౌశలాన్ని సాలూరి తెలుగు ప్రేక్షకులకు చాటి చెప్పాడు. శశిరేఖాపరిణయం (మాయాబజార్‌ 1936) ఆయన రెండవ చిత్రం. దీనిలో అభిమన్యుడి పాత్రని పోషిస్తూ కొన్ని పాటలు కూడా పాడారు. గాయక నటునిగా పేరు సంపాదించినా సంగీతకారునిగా ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించాలనే తృష్ణ ఈయనలో అధికంగా వుండేది.

అత్యంత యువ సంగీతదర్శకుడిగా చరిత్ర సృష్టించినా సినీ సంగీతదర్శకునిగా బాగా గుర్తింపు తెచ్చిన మొదటి సినిమా ఇల్లాలు (1940).ఆ చిత్రంతో తెలుగు శ్రోతలకొక కొత్తరకమైన సంగీతం పరిచయం చేయబడింది. “లలిత సంగీత”మన్న దానికి తెలుగులో మొదటిగా శ్రీకారం చుట్టి ఒక కొత్త వొరవడిని సృష్టించాడు. కలకత్తాలో బెంగాలీ సంగీతం ద్వారా ప్రభావితుడైన సాలూరి ఆధునికత్వం కోసం చేసిన ప్రయోగాలు తెలుగు సినీ పరిశ్రమలో అంతగా ఆదరణ పొందకపోయినా, తెలుగు పాటకు పాశ్చాత్య బాణీని యెలా జతపరచవచ్చో “ఇల్లాలు” ద్వారా; ఆ తరువాత ఈయన పాడిన లలిత గీతాల ద్వారా, సమర్ధవంతంగా నిరూపించాడు. ఆర్కెస్ట్రా నిర్వహణలో “హార్మొనీ” యొక్క ప్రాధాన్యత ఏమిటో ఆయనకు అర్థమయినంతగా మరెవ్వరికి కాలేదేమో!

ఇల్లాలు చిత్రం ద్వారా సాలూరి కి ఒక బాల సరస్వతి గారి స్వరం తోడై ఒక నూతనత్వానికి తెరలేపింది. వీరిరువురు కలిసి పాడిన పాటలు అత్యంత ప్రజాదరణ పొందడమే కాక గ్రాంఫోన్ రికార్డుల రూపం లోవెల్లువెత్తి తెలుగు సంగీత చరిత్రలో ఒక కమనీయమైన ఘట్టంగా శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది. ఆంధ్రదేశంలో సంగీతరంగానికి నలభయ్యవ దశకం ఒక స్వర్ణయుగమైతే దానిలో సుమారొక యెనిమిదేళ్ళపాటు రాజేశ్వరరావు, బాలసరస్వతులు రాజ్యమేలారంటే అతిశయోక్తి కాదు.జెమినీసంస్థకి ఆస్థాన సంగీత దర్శకుడిగా పని చేసి ఎన్నో మధురమయిన సుస్వరాలని అందిచారు.

సాలూరి ప్రతిభను యావద్భారత దేశానికి తెలియ జెప్పిన చిత్రం చంద్రలేఖ (1948). కర్ణాటక, హిందుస్తానీ, పాశ్చాత్య శాస్త్రీయ సంగీతాలని,లాటిన్‌ అమెరికన్‌, పోర్చుగీస్‌, స్పానిష్‌ జానపద సంగీత పోకడల్ని ఎంతో ప్రతిభావంతంగా సమ్మిళితం చేసి, ఆ కాలంలో వూహించలేనటువంటి పెద్ద వాద్యబృందంతో సృష్టించిన చిత్రమది.

సాలూరి కిరీటంలో కలికితురాయి మల్లీశ్వరి (1951). సినిమా సంగీతంలోను, సినిమా తీసే పద్ధతిలోను గణనీయమైన మార్పులు చెందినా, అర్ధ శతాబ్దం తర్వాతకూడా నేటికీ గల గలా ప్రవహించే నదిలా వీనులవిందు గొలుపుతున్న సాహిత్య సంగీతాల మేళవింపు “మల్లీశ్వరి”. బి.ఎన్‌.రెడ్డి కార్యదక్షతతో, దేవులపల్లి మల్లెపూరేకు బరువుతో వ్రాసిన సాహిత్యంతో, పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి నృత్య సారధ్యంతో, ఘంటసాల భానుమతిల గళ మధురిమతో యీ చిత్రంలోని సంగీతం తక్కిన అన్ని హంగుల మాదిరిగానే నభూతో నభవిష్యతి. దీనిని మించిన సంగీతభరితమైన చిత్రం ఇంతవరకు రాలేదు, ఇక ముందు కూడా రాబోదని దృఢంగా విశ్వసించే చాలామంది వున్నారు. సాలూరే “మల్లీశ్వరి” పై వ్యాఖ్యానిస్తూ “చంద్రలేఖ” కథకు ఒక కాలం అంటూ లేదు కనుక అన్నిరకాల సంగీతం వినిపించడానికి అవకాశం కలిగింది. కాని, “మల్లీశ్వరి” చరిత్రకు సంబంధించిన చిత్రం. అటు కథాకాలానికి, ఇటు కాస్త ఆధునికంగానూ వుండేలా సంగీతం కూర్చవలసి వచ్చింది. శాస్త్రీయ రాగాలను తీసుకొని, సెమిక్లాసికల్‌ గా స్వరపరిచాను. అలాగే అందులోని ఏ పాటా కూడా ట్యూన్‌కి రాసింది కాదు! బి.ఎన్‌.గారికి సంగీతాభిరుచి ఎక్కువ కావడంతో ఒక్కో పాటకు ఐదారు వరసలు కల్పించవలసి వచ్చింది. ఆ చిత్రానికి మొత్తం ఆరునెలలపాటు మ్యూజిక్‌ కంపోజింగ్‌ జరిగింది” అన్నాడు.

ప్రతి సంగీత విద్యార్ధి మొదటిగా నేర్చుకొనే శ్రీగణనాధ సింధూరవర్ణ (మలహరి) అన్న పురందరదాస కృతితో చిత్రం ప్రారంభమవుతుంది. తరువాత తేలికగా పాడుకోగలిగే బాణీలలో పిల్లల పాటలు (ఉయ్యాల జంపాల, రావి చెట్టు తిన్నె చుట్టూ), హాస్య గీతం (కోతీబావకు పెళ్ళంట), ప్రకృతి పాట (పరుగులు తీయాలి), జావళి ( పిలచిన బిగువటరా), జానపదం (నోమీన మల్లాల), వీడ్కోలు పాట (పోయిరావే తల్లి), యక్షగానం (ఉషాపరిణయం), యుగళ గీతం, ఇలా అన్నిరకాల పాటలనందించి విభిన్న శ్రోతలను ఆనందపరచిన చిత్రమిది. మరింత ప్రత్యేకంగా పేర్కొనవలసినది, తెలుగువారందరూ ఎంతో గర్వపడ వలసినది, కాళిదాసుని మేఘసందేశానికేమాత్రం తీసిపోని సాలూరి, దేవులపల్లి, ఘంటసాల భానుమతుల సమిష్టి కృషిఫలితం ఆకాశవీధిలో అన్న పాట. ఈ రాగమాలిక(భీంపలాస్‌, కళంగద, కీరవాణి, హంసానంది) అనురాగరసంతో విరహగీతాన్ని విరచించే తూలిక!

శాస్త్రీయ సంగీత బాణీలు, కర్ణాటక హిందుస్తానీ రాగాలలో యుగళ్‌ బందీలు , పాశ్చాత్య సంగీత రూపాలు, … ఇలా చేపట్టిన ఏ ప్రక్రియలోనైనా అద్వితీయమైన సంగీతాన్ని విన్పించారు. అనేక సంగీత రీతుల్ని సమన్వయం చేయడంలో ఆయన సాధించిన విజయాలు మరెవ్వరూ సాధించలేదు. వాయిద్యాలపై ఆయనకున్న పట్టును గురించి చిత్రరంగంలో చాల గొప్పగా ఈనాటికీ చెప్పుకుంటారు.

ఈయన సుదూర సుస్వర సంగీతయాత్రలో 200కు పైగా చిత్రాలకు, ఎన్నో లలిత గీతాలకు, పెక్కు ప్రైవేటు రికార్డులకు సంగీతాన్ని అందించాడు. ఆయన 40 ఏళ్ళకు పైబడిన సినీ జీవితంలో కనీసం పేరైనా పేర్కొనవలసిన చిత్రాలు రాజు పేద (54), మిస్సమ్మ (1955), భలేరాముడు (1956), మాయాబజార్‌ (1957, 4 పాటలు మాత్రమే), అప్పుచేసి పప్పుకూడు, (1958), చెంచులక్ష్మి (1958), భక్త జయదేవ (1960), అమరశిల్పి జక్కన (1963), భక్త ప్రహ్లాద (1967). అభేరి (భీంపలాస్‌), కల్యాణి, మోహన, సింధుభైరవి,శంకరాభరణం ఈయనకు ప్రియమైన రాగాలు. శాస్త్రీయ రాగాల్లో ఆయన వినిపించిన వరసలను గురించి మరొక సుదీర్ఘమైన వ్యాసమే రాయవచ్చు. జగమే మారినది (కల్యాణి, దేశ ద్రోహులు 62), నా హృదయంలో నిదురించే చెలీ (శంకరాభరణం, ఆరాధన 62), పాడవేల రాధికా (మోహన, ఇద్దరు మిత్రులు 60), … లాంటి పాటలు మచ్చుకు కొన్ని ఉదాహరణలు మాత్రమే.

ఏదో ఒక సంగీతానికే కట్టుబడి వుండాలని ఈయన మడికట్టుకు కూర్చోలేదు. మారుతున్న కాలాన్నిబట్టి పరిస్థితులు ఎన్నో మారుతున్నాయి. అదే విధంగా సినిమా సంగీతంలో కూడా మార్పులెన్నో వచ్చాయి. పాశ్చాత్య శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని, జాజ్‌, పాప్‌, రాక్‌, డిస్కో వంటి అధునాతన పాశ్చాత్య సంగీతాన్ని మనం అడ్జస్ట్‌ చేసుకోక తప్పలేని పరిస్థితి. వాటిని మనం అనుసరించడంలో తప్పులేదు. కానీ, కేవలం అనుసరించడం, అనుకరించడం కోసమై మన సంగీతానికి ప్రాణసమానమైన ‘మెలొడీ’ ని ఈతరంవారు మర్చిపోతున్నారు అని అన్న ఆయన మాటలు ఎంతయినా నిజం. ముఖ్యంగా ఈనాడు! సాంఘికమైనా, పౌరాణికమైనా తను నమ్ముకున్న మెలొడీకి ప్రాధాన్యతనిస్తూ సంప్రదాయ రాగాల్లో వుండేటటువంటి మధురిమను వదులుకోకుండా చక్కని చిక్కని పాటలు అందించాడు.